De Ellendigen

Over het boek

De Ellendigen van Victor Hugo werden gepubliceerd in 1862 in vijf delen, na decennia van intermitterend werk. Hugo begon de roman in de jaren veertig, liet hem liggen, en hervatte hem tijdens zijn ballingschap op Guernsey, waarheen hij was gevlucht vanwege zijn verzet tegen Napoleon III. Jean Valjean, veroordeeld tot negentien jaar dwangarbeid voor het stelen van een brood, verlaat de gevangenis getransformeerd door de ontmoeting met bisschop Myriel, die in plaats van hem te denunceren voor de diefstal van zilveren kandelaars hem ervoor liegt en ze hem cadeau doet. Dit initiële gebaar van gratis genade structureert de hele roman: Valjean probeert de decennia daarna dat vertrouwen waard te zijn, vervolgd door inspecteur Javert, die de wet als absoluut principe zonder uitzonderingen belichaamt.

Thema's en betekenis

De roman verweft het verhaal van Valjean met lange uitweidingen over de slag bij Waterloo, de riolen van Parijs, het jargon van de buitenwijken, die de politieke argumentatie van het boek vormen. Hugo beperkt zich niet tot verhalen van arme individuen: hij wil aantonen dat misère geen moreel toeval is maar een infrastructuur. De scène waarbij Gavroche, het straatjongetje, slaapt in het interieur van een verlaten monumentaal gipsen olifant, is de meest precieze metafoor van de roman: de stad produceert haar verstotenen en negeert hen vervolgens, en de overleving van wie is uitgesloten is een daad van dagelijkse inventiviteit. De boog van Javert, een personage van absolute ideologische coherentie die zelfmoord pleegt wanneer hij de wet niet kan verzoenen met het gebaar van Valjean dat hem spaarde, is het moment waarop Hugo aantoont dat legaliteit zonder genade onvermijdelijk zijn eigen doodlopende steeg produceert.

Waarom dit boek vandaag lezen?

De theaterversie en de films van Les Misérables hebben een krachtig emotioneel imago opgebouwd dat de neiging heeft te verdoezelen wat de roman van Hugo specifiek maakt: de these, onderbouwd met historisch materiaal, dat de samenleving zijn criminelen actief produceert door hun de voorwaarden van een menswaardig leven te ontzeggen. De volledige roman lezen, inclusief de uitweidingen die beknopte versies elimineren, betekent een van de meest geargumenteerde aanklachten van de negentiende eeuw lezen over wat vandaag structurele onrechtvaardigheid zou worden genoemd. De omvang van de tekst is deel van het argument: Hugo wil dat de lezer het gewicht van de opeenstapeling voelt, de systematiciteit van de ellende.

Victor Hugo had zelf gevangen gezeten vanwege zijn politiek engagement, en die persoonlijke ervaring van de staat als repressief apparaat is voelbaar in elk detail van zijn beschrijving van het strafrechtelijk systeem in De Ellendigen. Zijn afkeer voor de doodstraf, die hij publiekelijk had bepleit af te schaffen, geeft de hoofdstukken over Valjeans verleden een urgentie die verder gaat dan het literaire. De roman is ook een van de zeldzame negentiende-eeuwse teksten waarbij de armoede niet wordt beschreven als morele toestand van het arme individu maar als structurele toestand van de samenleving die haar produceert.