Nils Holgerssons Reis

Over het boek

Nils Holgerssons Wonderbare Reis door Zweden werd gepubliceerd in 1906 en 1907 door de Zweedse auteur Selma Lagerlöf, de eerste vrouw die de Nobelprijs voor Literatuur ontving in 1909. Het boek werd oorspronkelijk besteld als leesboek voor de Zweedse lagere school en had een dubbel doel: kinderen iets bijbrengen over de geografie, flora en fauna van Zweden, en tegelijk een verhalend raamwerk bieden dat de kennis aantrekkelijk maakt. Nils Holgersson, een luie en onverschillige jongen van veertien jaar, wordt als straf voor zijn onbeleefdheid door een kabouter verkleind tot het formaat van een hand. Hij reist op de rug van de huisgans Martin door heel Zweden met de wilde ganzen, en die reis vormt hem tot iemand die de wereld en zijn medemensen anders is gaan waarderen. De structuur is een bildungsroman in de gedaante van een geografisch avonturenboek.

Thema's en betekenis

Nils Holgerssons Wonderbare Reis overstijgt zijn opdracht als schoolboek omdat Lagerlöf een verteller is van de eerste orde: de legenden, volksverhalen en regionale mythen die zij in de reis verweven, geven de geografie een narratieve dimensie die droge feiten niet kunnen hebben. De verkleinig van Nils is ook een epistemologische transformatie: wie de wereld vanuit het perspectief van een mus ziet, ziet haar anders dan wie haar vanuit de menselijke standaardhoogte bekijkt. Die perspectiefverschuiving, die Lagerlöf gebruikt om Nils gevoeliger te maken voor het lijden van kleinere wezens, heeft een pedagogische opzet maar bereikt literaire effecten die de opzet overstijgen. Zweden als landschap, de Laplandse toendra's, de Skåne vlakten, de Dalarna berghoogten, wordt beschreven met een liefde en een precisie die verklaren waarom het boek in Zweden een nationale tekst is geworden die met het eigen land is geïdentificeerd.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Nils Holgerssons Wonderbare Reis is de zeldzame tekst die voor kinderen werd geschreven maar die volwassenen met een andere ervaring herlezen: de geografische documentatie van een Zweden dat sindsdien grondig is getransformeerd, de integratie van folklore in een modern narratief, en de beknopte psychologische boog van een jongen die leren kijken is gelijk aan leren voelen, zijn effecten die de educatieve opdracht van de tekst verre overstijgen. Voor wie het land of de natuur van het noorden liefheeft, is dit boek bovendien een literatuurervaring die door geen ander werk in hetzelfde genre wordt geëvenaard.

De structurele keuze van Lagerlöf om de educatieve inhoud te verankeren in lokale legenden en volksverhalen is een pedagogische beslissing met literaire gevolgen: de feiten over de geografie en de natuur van Zweden worden draagbaar gemaakt door hun inbedding in een verhalende traditie die hen menselijke betekenis geeft. Die methode, de kennis inbedden in narratief, is van alle didactische strategieën de enige die gelijktijdig opleidt en literair beloont, en Lagerlöf heeft haar met een consequentie toegepast die het boek zijn dubbele reputatie als leesboek en als literaire prestatie heeft bezorgd.