Rood en Zwart

Over het boek

Rood en Zwart werd gepubliceerd in 1830, met als ondertitel Kroniek van de Negentiende Eeuw, en is de eerste grote psychologische roman van de Franse literatuur. Julien Sorel, de zoon van een zager uit de Franche-Comté, is een jongeman van uitzonderlijke intelligentie en hevige trots die sociaal probeert op te klimmen in een wereld die de wegen van het Napoleontische leger voor talentvolle jongemannen zonder afkomst heeft afgesloten. Het rood van de titel is het militaire uniform dat zijn generatie niet kan dragen; het zwart is het priestergewaad dat het zwaard vervangt als toegangsweg tot de macht. Julien wordt huisleraar bij de familie De Rênal, wordt verliefd op madame De Rênal, vertrekt naar het seminarie in Besançon, wordt in Parijs secretaris van de markies De La Mole, verleidt diens dochter Mathilde, en ruïneert alles op het moment dat hij schijnbaar de top bereikt.

Thema's en betekenis

Het centrale psychologische mechanisme van Julien Sorel is wat Stendhal 'kristallisatie' noemde: de neiging het gewenste object eigenschappen toe te schrijven die het feitelijk niet heeft, vanuit een imaginatief proces dat het verlangen zelf voedt. Julien houdt niet op een eenvoudige manier van madame De Rênal of van Mathilde De La Mole: hij bouwt een beeld van elk van hen dat zijn behoeften van zelfbevestiging dient, en wanneer de werkelijkheid dat beeld tegenspreekt reageert hij met een intensiteit die geen van beiden begrijpt. Deze psychologische structuur, die Stendhal in het tractaat Over de Liefde had beschreven, wordt in Rood en Zwart met een precisie gedramatiseerd die decennia vooruitliep op de systematische psychologische analyse. Het laatste deel van de roman, waarbij Julien de handeling begaat die hem vernietigt en daarna elke uitweg weigert die zijn leven zou kunnen redden, is het meest verwarrende en het minst begrepen deel. Julien handelt met vol bewustzijn van wat hij doet en de gevolgen. De weigering om gered te worden, tegenover de inspanningen van madame De Rênal die hem heeft vergeven, is de bevestiging van een trots die liever sterft dan zijn leven verschuldigd te zijn aan een clemence die zijn waarde niet erkent.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Rood en Zwart is de roman die de sociale mobiliteit als centraal literair probleem heeft gesteld, en zijn relevantie is niet afgenomen met het verstrijken van de tijd. De vraag hoe een individu van talent zonder afkomst beweegt in een samenleving die de kansen verdeelt op gronden die het talent niet erkennen, die Stendhal formuleerde voor het Frankrijk van 1830, kan worden geherformuleerd voor elke tijd en elke plaats. Wat specifiek en onvervangbaar blijft, is de precisie waarmee Stendhal het interieur van Julien Sorel beschrijft: een interieur dat nooit tot het type reduceert, omdat het type altijd eenvoudiger is dan een werkelijk persoon.