De Steppenwolf

Over het boek

De Steppenwolf werd gepubliceerd door Hermann Hesse in 1927 en is zijn meest autobiografische roman. Harry Haller, een intellectueel van middelbare leeftijd die zichzelf ziet als een dubbel wezen, deels mens en deels steppenwolf die onverenigbaar is met de civilisatie, vindt in de jazz en de cabaretten van het Zürich van de jaren twintig een ruimte die hem confronteert met de beperkingen van zijn eigen systeem van zelfbegrip. Het Tractaat van de Steppenwolf, een anoniem pamflet opgenomen in de roman, analyseert Harry als psychologisch type in bijna-klinische termen, een van de ongewoonste procedés van de toenmalige Europese literatuur. Harry ontmoet Hermine en Pablo, twee figuren die hem via de muziek en het lichaam toegang geven tot een wijze van zijn die zijn intellectuele categorieën niet bevatten.

Thema's en betekenis

De Steppenwolf is een roman over de starheid als bron van lijden. Harry lijdt niet omdat hij slecht is of conventioneel ongelukkig, maar omdat hij een identiteit heeft gebouwd op de oppositie tussen het spirituele en het sensuele, het intellectuele en het populaire, en die oppositie heeft geen oplossing binnen het systeem dat hij zelf heeft gecreëerd. De slotscène van het Magisch Theater, met zijn oplossing van vaste identiteiten, is het eindpunt van dit voorstel dat Hesse als ervaring en niet als argument presenteert. Hermine en Pablo fungeren als instrumenten van bevrijding niet door Harrys intellectualisme te weerleggen maar door hem te tonen dat andere modi van bestaan mogelijk zijn die zijn schema relativeren zonder het te vernietigen. De grens tussen vrijheid en desintegratie blijft in de roman bewust vaag.

Waarom dit boek vandaag lezen?

De Steppenwolf beïnvloedde in de jaren zestig en zeventig een generatie lezers die in de crisis van Harry Haller hun eigen identiteitscrisis herkenden. Die generationele identificatie is gedeeltelijk verouderd, maar het mechanisme dat de roman beschrijft, de rigide identiteit als bron van vermijdbaar lijden, is een mechanisme dat de hedendaagse psychologie onder andere namen heeft geanalyseerd. De Steppenwolf interesseert vandaag niet als bevrijdingsmanifest maar als nauwkeurige diagnose van hoe de Europese intellectueel van het begin van de twintigste eeuw zijn eigen onvermogen om te leven wat hij dacht, ervoer.

De jazzmuziek die in de roman een bevrijdende functie heeft, is niet willekeurig gekozen: Hesse beschreef de jazz als de meest directe tegenhanger van de Europese klassieke muziek die Harry Haller als het hoogste culturele ideaal beschouwt. De confrontatie tussen de twee muzikale werelden is een versie van het bredere conflict tussen de serieuze Europese cultuur en de populaire vormen die ze als minderwaardig beschouwt. Dat Harry via de jazz toegang vindt tot een bevrijdende ervaring die de klassieke cultuur hem had geweigerd, is een van de meest subversieve claims van de roman tegenover de eigen culturele tradities van de schrijver.