✓ 100% legaal en gratis: Publiek domein. Bron: Project Gutenberg. Geen registratie.
Dit werk behoort tot het publiek domein — de auteursrechten zijn verlopen. Bron: Project Gutenberg. Downloaden is 100% legaal en zonder registratie.
Dode Zielen werd gepubliceerd in 1842 door Nikolaj Gogol en is de roman waarbij Gogol zijn meest systematische satirische project realiseerde. Pavel Tsjitsjikov, een man van onduidelijke achtergrond en onbepaalde leeftijd, reist door de Russische provincie met het doel dode zielen te kopen, lijfeigenen die al zijn gestorven maar nog niet officieel zijn afgeschreven. De juridische anomalie waarbij deze fictieve bezittingen nog belastbaar zijn, geeft Tsjitsjikov de mogelijkheid hen als onderpand te gebruiken voor leningen. De roman beschrijft zijn bezoeken aan vijf landeigenaren wier typering Gogol gebruikte om een panorama van de Russische provinciale mentaliteit te schetsen. Het werk was bedoeld als de eerste van drie delen, naar het model van Dantes Komedie; Gogol verniettigde het tweede deel en stierf voor hij het derde had kunnen schrijven.
De conceptuele kern van Dode Zielen is de omkering van het begrip bezit: Tsjitsjikov koopt mensen die niet bestaan, en de mensen die hij bezoekt verkopen wat al gestorven is. Die transactie, die juridisch en economisch absurd is maar binnen het Russische systeem van leibeigenschap volkomen legaal, is de metafoor voor een samenleving die gefundeerd is op ficties die iedereen aanvaardt omdat het systeem ze vereist. De vijf landeigenaren die Tsjitsjikov bezoekt, van de zoetsappige Manilev tot de klikkende Korobotsjka, de opschepper Nozdrev, de zuinige Sobakevitsj en de vrekkerige Pljosjkin, zijn vijf variaties op de Russische provinciale midelmaat die Gogol als lachspiegel gebruikte voor zijn lezers. Die lezers zagen in de typen onmiddellijk herkenbare mensen, wat de Russische censuur meer verontrustte dan een directe politieke aanval.
Dode Zielen is de tekst die de Russische kritische traditie heeft gedefinieerd: Tsjernysjevski, Dobrolyoebov en later de formele aanpak van Sjtsjolovski en Eichenbaum gebruikten Gogol als referentiepunt voor de analyse van de verhouding tussen literatuur en samenleving. Maar de roman leeft ook buiten de academische context: de figuur van Tsjitsjikov, wiens oplichting volledig afhankelijk is van de bereidheid van anderen om het systeem te spelen, is een observatie over de aard van sociale fictie die niet historisch gebonden is. Wie systemen wil begrijpen waarbij de deelnemers weten dat de regels fictief zijn maar ze toch volgen omdat het systeem ze vereist, vindt in Gogol een van de meest precieze beschrijvingen.
De stijl van Gogol in Dode Zielen combineert twee registers die moeilijk te verenigen zijn: de minute beschrijving van het alledaagse en de plotselinge lyrische uitbarstingen waarbij de verteller het verhaal verlaat om in directe aanspreking Rusland te bezingen of te beklagen. Die stijlbreuken zijn niet inconsequent: ze zijn het bewijs dat Gogol een morele urgentie had die hij niet volledig in de realistische conventie kon insluiten. Het gedicht over Rusland als een troika die vooruit raast terwijl de wereld verbaasd kijkt, waarmee het eerste deel eindigt, is de expliciete formulering van een hoop die het satirische lichaam van de roman impliciet heeft ondermijnd.
De Mantel van Gogol is het model voor de sociale roman bij Dostojevski en later bij Tsjechov.