Don Quichot

Over het boek

Don Quichot werd gepubliceerd in twee delen, in 1605 en 1615, en is de roman die de westerse literatuur het meest heeft beïnvloed. Cervantes schreef het boek tijdens en na een periode van gevangenschap in Sevilla, met financiële problemen die hem tot zijn dood zouden vergezellen. Alonso Quijano, een landedelman uit La Mancha van middelbare leeftijd, heeft zoveel ridderromans gelezen dat hij besluit zelf ridder te worden onder de naam Don Quichot, vergezeld door de boer Sancho Panza als schildknaap. De structuur van de roman is een reeks avonturen waarbij Don Quichot de werkelijkheid interpreteert door de lens van de ridderromans die hij heeft gelezen, waardoor windmolens voor reuzen doorgaan en herbergen voor kastelen. In het tweede deel hebben de personages het eerste deel al gelezen en bespreken ze of het overeenkomt met hun herinneringen: een metafictioneel bewustzijn dat vier eeuwen later nog steeds zijn werking niet verliest.

Thema's en betekenis

Cervantes schreef geen eenvoudige parodie op de ridderroman: hij bouwde twee manieren van de werkelijkheid te interpreteren die elkaar door duizend pagina's bevragen. Don Quichot transformeert windmolens in reuzen omdat zijn waardensysteem vereist dat reuzen bestaan. Sancho, die in het tweede deel het eiland Barataria bestuurt met een praktische wijsheid die het beeld van de domme schildknaap weerlegt, velt eerlijkere oordelen dan degenen die hem op de proef stellen. De waanzin van Don Quichot wordt niet als puur vergissing gepresenteerd: het is de houding van iemand die de voorkeur geeft aan een wereld waarin heldhaftigheid mogelijk is boven de werkelijke wereld. De roman lost de vraag welke van de twee posities meer waardig is nooit op. De luciditeit van de protagonist op zijn sterfbed, wanneer hij zijn eigen waanzin afzweert, wordt door de tekst niet als triomf van de rede gevierd: het wordt als verlies beschreven, wat een van de eerlijkste conclusies is die de Europese literatuur over de prijs van luciditeit heeft geproduceerd.

Waarom dit boek vandaag lezen?

De vraag die Don Quichot stelt, of het de moeite waard is idealen te verdedigen die de wereld niet deelt, heeft nooit een definitief antwoord gekregen, en Cervantes had de wijsheid dat niet voor te wenden. De roman is ook de tekst die de systematische analyse van de relatie tussen fictie en gedrag inaugureerde: Don Quichot handelt zoals hij heeft gelezen, wat de vraag opwerpt naar de verantwoordelijkheid van literatuur voor de illusies die ze creëert. Die vraag, in verschillende culturele en technologische contexten geherformuleerd, blijft een van de meest productieve die de reflectie over communicatiemedia kan stellen. Wie de wortels van de moderne roman wil begrijpen, begint bij dit boek.