Faust

Over het boek

Faust, waarvan deel één werd gepubliceerd in 1808 en deel twee in 1832 kort voor Goethes dood, heeft de auteur het grootste deel van zijn leven beziggehouden, met onderbrekingen en hernemingen vanaf zijn jeugd tot de laatste weken van zijn bestaan. De geleerde Faust heeft alle disciplines uitgeput zonder het fundamentele inzicht te bereiken dat hij zoekt. Hij sluit een pact met Mefistofeles: als Mefistofeles erin slaagt hem zo tevreden te stellen dat hij het moment wil stilzetten, zal Faust hem toebehoren. Deel één concentreert zich op de geschiedenis van Faust met Margarete (Gretchen), een onschuldig meisje dat hij verleidt en wier leven hij via een keten van gevolgen vernietigt. Deel twee, allegorischer en moeilijker, voert Faust door de universele menselijke geschiedenis tot de uiteindelijke verlossing.

Thema's en betekenis

Mefistofeles definieert zichzelf in de Proloog in de Hemel als een deel van de kracht die altijd het kwaad wil en altijd het goede produceert: hij is niet het metafysisch Kwaad maar het noodzakelijke negatiefprincipe zonder welke geen energie mogelijk zou zijn. Faust zoekt niet naar macht maar naar de totaliteit van de menselijke ervaring, gevoel, denken, handeling, en die honger naar het absolute maakt hem tegelijk bewonderenswaardig en destructief tegenover Margarete. Dat haar vernietiging niet als gevolg van Fausts slechtheid maar als de prijs van zijn zoektocht wordt gepresenteerd, is het meest ongemakkelijke punt van de tekst: Goethe absolveerde Faust niet, maar veroordeelde hem ook niet op de manier die een conventionele moraal zou vereisen. De slotscène van deel één, waarbij Gretchen waanzinnig in de gevangenis Fausts reddingsaanbod weigert, is een van de meest schrijnende van de gehele Duitse literatuur, en de ambiguïteit over wie er schuld draagt, blijft onopgelost.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Faust codificeerde in de Europese cultuur de figuur van de intellectueel die voorbij alle grenzen duwt op zoek naar totale ervaring, en die proportionele vernietiging achter zich laat. Die figuur heeft de moderniteit doorkruist in variaties die lopen van Frankenstein tot hedendaagse technologische visionairen die beloven geen kwaad te doen terwijl ze de structuren van het sociale leven transformeren op een snelheid die geen verificatiesysteem kan bijhouden. Wie het eerste deel van Faust leest, vindt een drama van intellectuele onverantwoordelijkheid dat geen allegorische actualisering vereist om pertinent te zijn.

Het concept van de Weltliteratur, dat Goethe zelf muntte in zijn gesprekken met Eckermann, is direct verbonden aan zijn werk aan Faust: de ambitie een werk te schrijven dat de totaliteit van de menselijke ervaring kon bevatten, vroeg om een referentieruimte die de nationale literatuur overschreed. Faust is een van de zeldzame teksten die dat ambitieus project gedeeltelijk heeft gerealiseerd: de dialoog met de Bijbel, met de Griekse tragedie, met Dante en met de middeleeuwse legende van Faust zelf, produceert een synthesepoging die onvolkomen is maar alleen al door de reikwijdte van de poging respect afdwingt.