Gullivers Reizen

Over het boek

Gullivers Reizen werd gepubliceerd in 1726 door Jonathan Swift, deken van de kathedraal van Sint-Patrick in Dublin. Lemuel Gulliver onderneemt vier reizen die hem naar volstrekt verschillende samenlevingen brengen: Lilliput, een wereld van miniatuurmensen wier grandieuze politieke twisten belachelijk worden door hun schaal; Brobdingnag, een wereld van reuzen waarbij Gullivers eigen beschrijvingen van Europa de bewoners met afschuw vervullen; Laputa, een eiland van zuivere theoretici wier wetenschappelijk idealisme hen volkomen nutteloos heeft gemaakt; en het land van de Houyhnhnms, paarden die door de rede worden geleid tegenover de Yahoos, wezens die uiterlijk op mensen lijken maar bruut leven. Het boek werd zo volledig geassimileerd door de kinderliteratuur, in beknopte, onschuldige versies, dat de werkelijke tekst van Swift een verrassing is voor wie hem als volwassene voor het eerst leest.

Thema's en betekenis

Gullivers Reizen is een satire op de menselijke hoogmoed in al zijn vormen: de politieke, de intellectuele, de morele en de nationale. Elke reis gebruikt een ander schaalprincipe om het perspectief te destabiliseren: in Lilliput zijn de menselijke ernst en de menselijke oorlogen belachelijk door hun verkleinde schaal; in Brobdingnag is Gulliver zelf het kleine wezen wiens beschrijvingen van de Europese samenleving de reus-koning tot de conclusie brengen dat de Europeanen insecten zijn die zich bezighouden met insectenproblemen. Het vierde deel, met de Houyhnhnms, is het meest radicale: Swift presenteert wezens die volledig rationeel zijn en geen leugen kennen, tegenover de Yahoos die de meest dierlijke eigenschappen van de mensheid belichamen. De vraag of de mens meer op de rationele paarden of op de brutale Yahoos lijkt, laat Swift expres zonder antwoord, maar de tekst geeft de lezer voldoende aanwijzingen om zelf een conclusie te trekken die niet geruststellend is.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Swifts ironie is onverbiddelijk en zijn mensheidsvisie is in de grond pessimistisch: hij gelooft niet in de mogelijkheid van morele verbetering via redelijke overtuiging, en de politieke satire van het boek treft de instellingen en de ideeën van zijn tijd met een precisie die de specifieke referenties overleeft. De vraag die het vierde deel stelt over de aard van de mensheid, of de rede ons redt of slechts een middel is om onze instincten te rationaliseren, is een vraag die de filosofie niet heeft opgelost en die elke generatie opnieuw stelt in de taal die haar eigen tijd haar geeft.

De vierde reis, naar het land van de Houyhnhnms, heeft generaties lezers verdeeld over de vraag of Swift de rationele paarden als moreel ideaal presenteert dan wel als karikatuur van het verlichtingsrationalisme. De ironie is genoeg meerduidig om beide lezingen te steunen: paarden die volledig door de rede worden geleid zijn ook wezens die geen kunst, geen humor en geen individuele genegenheid kennen. Swift had een te scherp verstand om een eenvoudige utopie te schrijven, zijn Houyhnhnms zijn niet het antwoord maar de scherptse formulering van de vraag.