Ulysses

Over het boek

Ulysses van James Joyce werd gepubliceerd in 1922 door de Shakespeare and Company in Parijs, na in afleveringen te zijn gecensureerd in de Verenigde Staten wegens obsceniteit. De roman vertelt een dag in het leven van Leopold Bloom in Dublin, op 16 juni 1904, de verjaardag van de eerste ontmoeting van Joyce met Nora Barnacle. Elk van de achttienhoofdstukken correspondeert met een episode van de Homerische Odyssee, met een eigen stijl en een eigen lichaamsdeel als corresponderend orgaan. Die systematische structuur, uitgewerkt in privéschema's die Joyce niet publiceerde, organiseert het materiaal met een coherentie die de kritiek decennia heeft gekost om te reconstrueren maar die niet zichtbaar hoeft te zijn voor een vruchtbare lectuur.

Thema's en betekenis

Ulysses is de roman die de mogelijkheden van de bewustzijnsstroom het meest radicaal heeft onderzocht: de techniek waarbij de vertelling de beweging van het denken spiegelt in plaats van de volgorde van de gebeurtenissen. Het slotmonoloog van Molly Bloom, veertig bladzijden zonder leestekens die haar gedachten volgen terwijl ze in slaap valt, is het punt van aankomst van dat experiment en tegelijk het moment van de grootste emotionele toegankelijkheid in een roman die elders bewust moeilijk is. De topografische getrouwheid van de roman, de Dublinse straten, de winkels, de werkelijke personages, produceert een paradoxaal effect: de meest experimentele tekst van het modernisme is ook de meest verankerd in een specifieke geografische en tijdelijke werkelijkheid. De kaart die Joyce uitwerkte om de roman te structureren, met de Homerische episodes, de organen van het lichaam en de corresponderende stijlen, is geen onmisbare leessleutel maar een demonstratie van methode: het toont dat de vrijheid van de vorm gebonden is aan een onzichtbare architectuur.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Ulysses vereist lezers die aanvaarden dat er bij de eerste lectuur veel onbegrepen blijft. Maar de moeilijkheid is niet willekeurig: ze is de vorm waarbij de roman een alternatief idee stelt over wat vertelling kan doen, voorbij het beschrijven van verhalen en karakters. Wie de tekst met een geannoteerde editie benadert, ontdekt dat de dichtheid geleidelijk oplost, en dat de meest toegankelijke episodes een emotionele kracht hebben die het stilistische experiment niet vermindert maar versterkt. Het Penelope-slothoofdstuk bewijst dat het formeel meest radicale deel tegelijk het menselijk meest directe is, een combinatie die in de Europese literatuur haar weerga niet heeft.

Het Ithakakapittel, gepresenteerd in de vorm van wetenschappelijke vragen en antwoorden, is het meest formeel radicale deel na Penelope maar ook het meest eerlijk over de alledaagsheid van het leven: Leopold Bloom bereidt cacao, drinkt uit dezelfde beker als Stephen, plast in de tuin, gaat naar bed. Die deflatie van het heroïsche naar het triviale is de meest radicale Joyceiaanse inversie van de Homerische parallel: de Odysseus die naar huis keert doet niets meer dan een middernachtelijke routine uitvoeren, en die banaliteit is het antwoord van de roman op de grandiositeit van het epos waarop hij parasiteert.