Vader Goriot

Over het boek

Vader Goriot werd gepubliceerd in 1835, in de Revue de Paris, en is de roman waarbij Honoré de Balzac het mechanisme introduceerde dat de Comédie humaine tot een van de omvangrijkste narratieve ondernemingen van de negentiende eeuw zou maken: het hergebruik van personages in verschillende romans. Eugène de Rastignac, jonge rechtenstudent uit de provincie die in Parijs is aangekomen, verschijnt hier voor het eerst en zal in tientallen andere romans van de cyclus opduiken. De handeling speelt zich af in een pension aan de linker Seine-oever, de Maison Vauquer, waar personages van radicaal uiteenlopende oorsprong en stand samenwonen: Goriot, voormalig pastafabrikant die zichzelf heeft geruïneerd om de luxe van zijn in de adel gehuwde dochters te financieren; Rastignac, bereid tot alles om sociaal te stijgen; en Vautrin, ontsnapte crimineel die Rastignac een snellere weg naar rijkdom aanbiedt.

Thema's en betekenis

Vader Goriot is de roman die Balzac gebruikte om de grammatica van de na-revolutionaire burgerlijke samenleving bloot te leggen: een samenleving waarbij geld het bloed heeft vervangen als criterium van stand, maar waarbij de schijn van de oude stand nog altijd wordt geëist als voorwaarde voor toegang tot de machtsnetten. Rastignac, die van edel geslacht is maar zonder middelen, heeft de naam maar niet het geld, en zijn boog in de roman is het leren hoe die contradictie wordt opgelost of niet wordt opgelost. De drie figuren die Rastignac tegelijk onderrichten, Goriot, Vautrin en de dochters van Goriot, zijn drie mogelijke antwoorden op de vraag hoe de Parijse maatschappij functioneert, en elk antwoord is destructief op zijn eigen manier. De slotscène van de begrafenis van Goriot, waarna Rastignac vanuit het kerkhof naar Parijs kijkt en de stad de uitdaging van een duel toewerpt, is het moment waarop Balzac de les sluit: Rastignac heeft geleerd hoe de wereld is en besluit er vol bewustzijn van de regels in te stappen. Dat is geen triomfantelijke conclusie, maar het is ook geen morele veroordeling: het is een lucide aanvaarding.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Vader Goriot is de roman die het meest efficiënt de logica van de Balzaciaanse wereld introduceert, en hem lezen is het instrument bemachtigen om alle andere romans van de Comédie humaine te lezen. Maar hij functioneert ook autonoom, zonder kennis van de rest van de cyclus: de Maison Vauquer is een microkosmos met zijn eigen dramatische coherentie, en de drie simultane lessen die de roman Rastignac geeft zijn rijk genoeg om de lectuur zonder aanvullende context te dragen. De analyse van de vaderfiguur, van iemand wiens vaderliefde zo absoluut is dat hij erdoor wordt vernietigd, heeft een antropologische diepgang die de directe relevantie van het sociale thema overleeft.