De Ilias

Over het boek

De Ilias, toegeschreven aan Homerus en samengesteld naar schatting tussen de negende en de zevende eeuw voor Christus, vertelt eenenvijftig dagen van het tiende jaar van de Trojaanse oorlog, geconcentreerd op de woede van Achilles en haar gevolgen. Het gedicht beschrijft noch het begin noch het einde van de oorlog: het begint met het conflict tussen Achilles en Agamemnon over de bezitting van een slavin en sluit met de begrafenis van Hektor. Die concentratie op een beknopt segment, terwijl veel voorafgaande en opvolgende gebeurtenissen worden aangestipt maar niet verhaald, produceert een dramatische intensiteit die veronderstelt dat de toehoorder al weet hoe het zal aflopen. Die wetenschap transformeert elke scène in een vorm van tragische verwachting. De homerische taal is formulair: vaste epitheta, typische scènes, herhalingen die in de mondelinge traditie een mnemotechnische functie hadden maar in de geschreven tekst een effect van ritme en plechtigheid produceren dat generaties later nog bewondering afdwingt.

Thema's en betekenis

Het meest verrassende kenmerk van de Ilias voor moderne lezers is de behandeling van de dood. Elke krijger die valt in het gedicht ontvangt een minimale individualisering: de naam, de vader, de stad van herkomst, soms een biografisch detail voor het einde. Die funeraire catalogus, herhaald voor honderden doden, transformeert het heroïsch epos in iets wat ver verwijderd is van de verheerlijking van militaire glorie: het is een boekhouding van het rouwbedrijf. De scènes tussen Hektor en Andromache in het zesde boek, en tussen Priamos en Achilles in het vierentwintigste, twee aartsvijanden die samen zitten en wenen over wat de oorlog hen heeft ontnomen, zijn de momenten waarbij het gedicht de logica van militaire glorie openlijk in twijfel trekt. De scène waarbij de oude Priamos de handen kust van Achilles, de man die zijn zoon heeft gedood, is een van de menselijk meest radicale gebaren in de westerse literatuur.

Waarom dit boek vandaag lezen?

De Ilias werd gelezen als pacifistisch en als militaristisch, als epos van de glorie en als analyse van haar menselijk falen: die ambivalentie is precies wat haar levend houdt. Simone Weil zag in de Ilias de tekst die met de grootste precisie de kracht beschrijft als mechanisme dat mensen in objecten omzet, zowel wie haar ondergaat als wie haar uitoefent. Achilles, de krachtigste strijder, is ook het meest door zijn eigen keuze verlamde personage: hij heeft gekozen voor een kort maar glorieus leven en kan die keuze niet terugdraaien zodra de prijs, de dood van Patroklos, werkelijk wordt. Wie de Ilias leest in een goede Nederlandse vertaling, ontdekt dat de afstand van drieduizend jaar de herkenning van dat dilemma niet vermindert.