De Odyssee

Over het boek

De Odyssee, toegeschreven aan Homerus en naar schatting samengesteld na de Ilias, vertelt de tienjarige reis van Odysseus van Troje naar Ithaka: tien jaar avonturen die hem voeren door het eiland van de Cycloop Polyfemos, het eiland van de tovenares Circe, het dodenrijk, het gevaar van de Sirenen en Scylla en Charybdis, en uiteindelijk naar Ithaka waar zijn vrouw Penelope hem opwacht omringd door vrijers en zijn zoon Telemachos. De narratieve structuur is complexer dan die van de Ilias: de verhalen van Odysseus aan het hof van de Faeacen zijn een autobiografie ingebed in het hoofdverhaal, en die techniek van de interne verteller produceert een effect van reflexieve afstand dat in de Ilias niet aanwezig is. De Odyssee is ook het gedicht waarbij voor het eerst in de westerse literatuur de reis naar huis, de nostos, het centrale organiserende thema is, en niet de heenreis of de strijd.

Thema's en betekenis

De Odyssee is opgebouwd rondom de vraag wat het betekent terug te keren. Odysseus is twintig jaar afwezig van Ithaka: tien jaar oorlog, tien jaar reis. Wanneer hij aankomt is hij onherkenbaar, en hij moet de erkenning veroveren: van Telemachos, van de min Eurykleia die hem herkent aan zijn litteken, van de hond Argos die sterft na hem te hebben gezien, en van Penelope die hem test via het raadsel van het bed gebouwd op een levende olijfboom. Die progressieve erkenningsmomenten zeggen precies iets over identiteit: het volstaat niet zichzelf te presenteren, men moet worden geverifieerd door wie ons kende. Penelope, die vaak wordt gereduceerd tot het symbool van geduldig wachten, is in werkelijkheid de scherpste geest van het gedicht: haar nachtelijk opgeheven weefwerk is een daad van actieve weerstand, en de test van het bed is een praktische epistemologie die geen ander personage in het gedicht zou kunnen bedenken.

Waarom dit boek vandaag lezen?

De Odyssee is de grondtekst van het terugkeersverhaal: elk verhaal over wie terugkeert van een lang verblijf draagt de structuur van dit gedicht in zich. Joyce gebruikte het om Ulysses te construeren; Margaret Atwood gebruikte Penelope als vertelperspectief in haar Penelopeia. Maar de Odyssee overleeft ook zonder die bemiddelingen: de scène van Odysseus die huilend zijn eigen verhaal door een andere aedo hoort zingen terwijl hij zijn tranen verbergt voor zijn gastheren, iemand die om zijn eigen, door een ander vertelde geschiedenis huilt, is een van de dichtste beelden van de klassieke literatuur, en bevat in de kiem het probleem van de onbetrouwbare verteller dat de moderne roman centraal zou stellen.