Candide

Over het boek

Candide, of het Optimisme werd anoniem gepubliceerd in 1759, Voltaire erkende zijn auteurschap nooit formeel in zijn leven. Het filosofische verhaal vertelt de avonturen van Candide, een jongeman grootgebracht in Westfalen en onderwezen door de filosoof Pangloss in de leer dat wij in de beste van alle mogelijke werelden leven. Verdreven uit het kasteel, doorkruist Candide de wereld: hij wordt gedwongen in het Pruisische leger, woont de vernietiging van Lissabon door de aardbeving van 1755 bij, gaat naar Zuid-Amerika, ontdekt Eldorado, en eindigt op een klein eigendom nabij Constantinopel waar hij met overlevende metgezellen een tuin bewerkt. Voltaire schreef het verhaal naar verluidt in drie dagen; het beslaat minder dan honderd bladzijden.

Thema's en betekenis

Voltaire schreef Candide als reactie op het metafysisch optimisme van Leibniz. De aardbeving van Lissabon van 1755, waarbij dertig tot zestig duizend mensen in enkele minuten omkwamen, maakte het argument dat God de beste mogelijke wereld heeft geschapen onhoudbaar voor wie enig moreel besef heeft. Het mechanisme van de vertelling is de opeenstapeling van rampen die Pangloss telkens als noodzakelijk voor de beste der werelden blijft omschrijven. Die procedure is niet alleen komisch: het is een reductio ad absurdum die aantoont dat elk systeem dat de wereld perfect verklaart zoals hij is, medeplichtig wordt aan het lijden dat hij bevat. De conclusie il faut cultiver notre jardin is de meest geciteerde en de meest verkeerd begrepen van de gehele Franse filosofie. Het is geen aanbeveling tot terugtrekking uit de wereld: het is een schaalvoorstel. De tuin is wat binnen bereik is en door directe arbeid kan worden bewerkt, in tegenstelling tot de metafysische speculatie over mogelijke werelden die het lijden van bestaande mensen ontkent.

Waarom dit boek vandaag lezen?

Candide is de meest doeltreffende tekst die de westerse literatuur heeft geproduceerd om het optimisme als filosofische positie te bekritiseren. Elk denksysteem dat verklaart dat de dingen zijn zoals ze moeten zijn, dat huidig lijden een groter toekomstig doel dient, dat de huidige toestand van zaken het beste van alle mogelijke scenario's is, is het doelwit van Voltaires verhaal. De beknoptheid en de snelheid van de vertelling maken de lectuur tot een ervaring die geen filosofische voorbereiding vereist om haar effecten te produceren, en die bij herlezing blijft groeien.

De reputatie van Candide als satire maskeert gedeeltelijk hoe nauwkeurig Voltaire de psychologische mechanismen beschrijft die het optimisme in stand houden. Pangloss is niet alleen een stropop maar ook een beschrijving van hoe de menselijke geest omgaat met traumatisch bewijs dat zijn wereldmodel tegenspreekt: door de feiten te integreren als uitzondering die de regel bevestigt, door de schaal van het onheil te minimaliseren, door de coherentie van het systeem te verkiezen boven de erkenning van zijn ontoereikenheid. Die cognitieve mechanismen zijn door de psychologie beschreven als normale menselijke responsen op bedreigende informatie, en Voltaire had ze al in 1759 in een personage belichaamd.